arrow_drop_up arrow_drop_down

Heb je een vrije wil...of niet?

Vrije wil bestaat niet, beweren sommige wetenschappers. Toch voelt het wel alsof we vrij zijn om te kiezen. Is die vrije wil niet meer dan een illusie?

Je staat voor het ontbijtbuffet in je hotel. Er is keus te over: broodjes, yoghurt en allerlei soorten beleg en fruit. Wat te nemen? Lastig, maar de keus is wel geheel en al aan jou. Ten minste, dat zou je zeggen, toch?. Er is immers niemand die een pistool tegen je hoofd zet en je dwingt om de gebakken eieren te nemen terwijl je daar geen zin in hebt. Maar ben je wel zo vrij in je keuzes als je zelf denkt?

Wat zorgt er precies voor dat je voor de eieren kiest en niet voor pak ‘m beet de zalm? En dat je koffie neemt in plaats van thee? Voor een deel zijn dat bewuste overwegingen. Wellicht dacht je er even over om de gerookte ham te nemen, maar schoot het nieuwe advies van de Gezondheidsraad je ineens te binnen en nam je toch de eieren.

Bij je bewuste keuzes spelen veel onbewuste hersenprocessen een rol waar je geen controle over hebt. Is je vrijheid om te kiezen wel zo groot als je denkt?

Aanleg en opvoeding

Er is nog maar een fractie bekend van wat zich in ons brein afspeelt voordat we een beslissing nemen. Zeker is wel dat er in je hersenen en je omgeving allerlei factoren aanwezig zijn die bepalen wat je doet, zonder dat je daar zelf enige bewuste invloed op uitoefent of zelfs maar weet van hebt.

Neurobioloog Dick Swaab noemt daarom in zijn boek Wij zijn ons brein (2010) onze vrije wil niet meer dan een ‘plezierige illusie’. We denken wel dat we volledig vrij zijn, maar een groot deel van wie we zijn èn wat we doen ligt vast door aanleg, opvoeding of de invloed van onze omgeving.

Maar wil dat ook zeggen dat we in helemaal geen vrije wil hebben, zoals Swaab zegt?

Een absurde conclusie, vindt Julian Baggini. In zijn boek Herwonnen vrijheid (2015) bepleit de Britse filosoof en schrijver Baggini dat vrije wil wel degelijk bestaat. De conclusie van Swaab gaat alleen op, omdat hij vrije wil gelijk stelt met ‘absolute’ vrije wil , zegt Baggini. De definitie van vrije wil is volgens Swaab: de mogelijkheid om te besluiten om iets wel of niet te doen zonder dat interne of externe beperkingen die keuze bepalen.

Volledige vrije wil is onmogelijk

Een belachelijk  idee, vindt Baggini: ‘Waarom zou vrije wil honderd  procent controle over je handelingen vereisen? Hoe moet je je dat dan voorstellen? Dan had je niet alleen het vermogen om te handelen naar je verlangens, maar ook om je verlangens te kiezen. En op wat voor basis zou je dat moeten doen als je geen verlangens hebt?

Dat aan al je handelingen tal van onbewuste en automatische processen voorafgaan is geen obstakel voor vrije wil, zo meent Baggini. Die automatismen maken namelijk even goed deel van je uit als al je bewuste gedachten. Dat je elke ochtend zonder erbij na te denken je tanden poetst, wil niet zeggen dat je dat niet uit vrije wil doet.

Stel, je springt in het water om een kind te redden. Dan is dat vermoedelijk een emotionele, instinctieve reactie, waar je nog geen seconde over nadenkt. Maar het is wel een keuze waar je achter staat en die deel uitmaakt van de waarden die je tijdens je leven hebt ontwikkeld. Baggini: ‘De enige manier waarop een automatische of gevoels­matige reactie geen vrije wil zou zijn, is als deze in tegenspraak is met je verlangens en met je overtuigingen.’

Is alles al bepaald?

Maar het probleem dat filosofen nog veel meer dwarszit dan onbewuste processen is ‘determinisme’.

Als we naar de wereld kijken vanuit een wetenschappelijk standpunt, dan wordt  elke gebeurtenis bepaald door natuurwetten. Elke keuze wordt bepaald door een optelsom van factoren binnen en buiten jezelf. Welke dat allemaal zijn weet de wetenschap niet. Maar wat de wetenschap wel weet is dat deze factoren samen volledig vastleggen wat je zult kiezen. Kortom, je keuze was van tevoren al bepaald (gedetermineerd).

Je denkt misschien dat je in plaats van de eieren net zo goed de zalm had kunnen kiezen. Maar in feite was dat niet het geval, in deze specifieke situatie was je keuze voor de eieren onvermijdelijk. Als je de tijd zou kunnen terugdraaien, dan zou je exact hetzelfde doen. Je brein is hetzelfde, de omgeving is hetzelfde en dus zal je keuze ook hetzelfde zijn.

Als je accepteert dat je in een gegeven situ­atie niet anders kan doen dat je doet, kan je dan nog wel zeggen dat je vrije wil hebt?

De onschuldige moordenaar

Het probleem van vrije wil hangt samen met dat van verantwoordelijkheid.

Wat je kiest om te doen, wordt bepaald door de situatie. Die situatie door de situatie daarvoor en die weer door de situatie daarvoor en ga maar door.

Als dat klopt, stond nog voor je nog maar geboren was al vast wat je op dit moment zou gaan doen. Kun je iemand dan überhaupt nog wel verantwoordelijk stellen voor haar/zijn handelingen? Had de moordenaar wel een andere keuze dan de moord te plegen? Je neemt het een boomtak toch ook niet kwalijk dat hij op het dak van je auto viel in een storm? Daar kon de tak zelf niks aan doen. Het was gewoon een uitkomst van de natuurwetten.Het is een lastig probleem. Betekent het feit dat iemand er niets aan kan doen, wie hij is, ook dat je haar/hem niet verantwoordelijk mag houden voor wat zij/hij heeft gedaan?

Uiteindelijk is het, anders dan bij een tak, wel een keuze die zij/hij gemaakt heeft, zij/hij was er zelf bij. Misschien kun je mensen ook straffen voor hun daden als ze er niet verantwoordelijk voor blijken, denken sommige filosofen. Een tak straffen heeft geen enkele zin, maar een mens zal zijn leven hopelijk wel verbeteren.

Willekeur is erger

Toch hoeven we ons daar volgens Baggini niet druk over te maken. Determinisme betekent namelijk niet dat je verlangens, overtuigingen en beslissingen niet van invloed zijn op wat je doet. Determinisme wil niet zeggen dat je geen invloed hebt op je beslissingen, maar alleen dat je die beslissingen zelf niet kunt veran­deren. Mensen handelen op een manier die op natuurlijke wijze voortvloeit uit hun karakter en overtuigingen. En dat is precies zoals we het zouden willen èn het zou moeten zijn!

Want stel je voor dat het omgekeerde waar zou zijn. Dan zou de keuze die je maakt volledig willekeurig zijn. Het zou zijn alsof je een muntje opgooit: thee of koffie?

Het is leuk om lekker vrij te zijn, maar wie wil nu de vrij­heid hebben om pruimen te kiezen als ‘ie daar niet van houdt? Bij een ontbijtbuffet doet het er misschien niet echt toe wat je uiteindelijk kiest. ‘Maar stel dat het gaat om iets wat echt belangrijk is in je leven’, zet Baggini uiteen. ‘Bijvoorbeeld of je al dan niet een touw gooit naar een geliefde die aan het verdrinken is in de zee. Wie zou dan werkelijk het vermogen willen hebben om op dat moment ook vrij te kunnen beslissen: ik doe het niet. Vrije wil wordt dan het vermogen om op een manier te handelen die geen enkel verband heeft  met wie je bent, met de waarden die je koestert en met je verleden. Dan is vrije wil niet iets heel prachtigs, maar dan is vrije wil het onzinnige vermogen om willekeurig te zijn.’

Controle geeft vrijheid

Het klinkt misschien wel eng dat jouw handelingen het gevolg van bepaalde oorzaken zijn. Alsof je als een marionet aan de touwtjes van de natuurwetten hangt. Maar vergeet niet: een groot deel van die causale processen plaats vindt in jouw eigen brein. Wie trekt er dus in feite aan de touwtjes? Dat ben je toch uiteindelijk zelf!

Als je achteraf liever iets gezonds had genomen bij het ontbijt, dan kun je besluiten om dat de volgende keer anders te doen. Dat besluit lag dan misschien al vast, gezien hoe je brein werkt, maar het is wel een besluit dat je zelf genomen hebt.

Wat je tot een vrij persoon maakt, is dat je voldoende controle over je handelingen hebt, stelt Baggini. Je bent vrij als je de keuzes maakt die je ook graag wilt maken.

Twee typen verlangen

Volgens filosoof Harry Frankfurt hebben we twee typen verlangens.

Het eerste type verlangen is het verlangens die je gewoon voelt en het tweede type is het verlangen naar bepaalde verlangens. Het eerste type verlangen is bijvoorbeeld om voor de televisie te zitten. Maar verlang je er tegelijk ook naar om niet voor de televisie te willen zitten, omdat je wilt sporten om fit te worden. Dit is dan het tweede type verlangen.

Het idee van Frankfurt is dat vrij zijn in essentie betekent dat je eerste en tweede type van verlangens overeenkomen. ‘ Een verslaafde heeft dus een beperkte vrijheid: zijn eerste en tweede type verlangens zijn niet in overeenstemming met elkaar. Of iemand die toch weer een plakje cake neemt, ondanks het goede voornemen om minder te gaan snoepen.

Vrije wil is in deze visie dus een kwestie van gradatie, zegt Baggini. Hoe meer controle je over jezelf hebt, hoe vrijer je bent. Dat wil niet alleen zeggen controle over je verlangens, maar ook over de invloed die je omgeving op jou heeft. ‘Vrij zijn is niet simpel een vermogen waarover je beschikt, maar iets waaraan je moet werken.’

Wat is jouw mening…ben je helemaal vrij om te kiezen…of toch niet? Deel het gerust via het reactieveld onder aan deze pagina! 

Op jouw succes,

Klaziena Waerts

PS. DEEL dit artikel met jouw netwerk, door op de Tweet, Like, Share of Google+ knoppen te klikken, zodat ook de mensen in jouw netwerk profiteren.

Over de schrijver
Mijn naam is Klaziena Waerts. Ik ben mental coach en gewichtsconsulente, maar op de eerste plaats ervaringsdeskundige. Zelf heb ik 22 jaar enorm veel last gehad van emotie eten en eetbuien. Ook mijn gewicht heeft gevarieerd tussen de 55 en 90 kilo. Toen ik er letterlijk een eind aan wilde maken, zó depressief was ik, ging ik onderzoeken waaróm ik steeds m'n gevoelens moest wegvreten. Gelukkig heb ik toen ontdekt hoe ik mezelf kon helpen. Ook verloor ik blijvend 25 kilo. Ik gun jou hetzelfde! Om jou veel leed, frustratie, schaamte, schuld en overtollig gewicht te besparen is het mijn doel jou op een plezierige manier gewicht te laten verliezen zónder dieet en weer te laten genieten van eten. Graag geef ik mijn ontdekking door :)
Reactie plaatsen

Gratis mini video-training
Blijvend Afvallen ZONDER Dieet 
in 4 stappen

Jij gaat toch wel dit 4 stappenplan doen? Het zijn slechts 10 korte video's en gaat je zóveel geven!